HET KARAKTER VAN DE DEUGDELIJKE MAN: De 100 eigenschappen die morele uitmuntendheid definiëren (THE CHARACTER OF THE VIRTUOUS MAN)

Voordat we de 100 eigenschappen bespreken, is het nodig om een basis te leggen. Wat verstaan we onder deugd? Wat betekent het immers om deugdzaam te zijn? Het woord "deugd" vindt zijn oorsprong in het Latijnse * virtus* , dat oorspronkelijk de kracht, macht en uitmuntendheid aanduidde die eigen is aan een mens ( *vir *). De Grieken vóór ons gebruikten de term *areté* , wat vertaald kan worden als "uitmuntendheid" of "het bereiken van een doel". Voor een oude Griek was deugd niet iets losstaands van het concrete leven: de *areté * van een paard was goed rennen; de *areté* van een oog was goed zien; de *areté* van een mens was goed leven, zijn ware aard ten volle verwezenlijken. Dit eerste inzicht geeft ons al een belangrijke aanwijzing: deugdzaam zijn gaat niet over het volgen van een willekeurige reeks regels die door een externe autoriteit worden opgelegd. Het gaat er veeleer om je eigen natuur op de best mogelijke manier te vervullen. Het gaat erom als mens tot bloei te komen. Aristoteles, de grote Griekse filosoof, wijdde een van zijn belangrijkste werken – de Nicomacheaanse Ethiek – aan de vraag wat het menselijk leven voortreffelijk maakt. Zijn fundamentele conclusie is dat deugd een aangeleerde neiging is om te handelen volgens de juiste rede. Met andere woorden, deugdzaam zijn betekent een karakter hebben waardoor we van nature, bijna spontaan, geneigd zijn om het goede te doen. Voor Aristoteles is deugd niet aangeboren. We worden geboren met het vermogen om deugdzaam te worden, maar dit vermogen wordt pas werkelijkheid door oefening. Net zoals we een instrument leren bespelen door te spelen, leren we rechtvaardig te zijn door rechtvaardig te handelen, moedig te zijn door moedig te handelen, gematigd te zijn door zelfbeheersing te oefenen. Deugd is dus een gewoonte, maar niet in de mechanische zin van het woord. Het is een intelligente gewoonte, een tweede natuur die we verwerven door herhaalde keuzes. De deugdzame mens handelt niet correct door toeval of door dwang, maar omdat hij zo'n persoon is geworden. Een ander fundamenteel aspect van de Aristotelische visie is het idee van het 'middenveld'. Elke deugd vertegenwoordigt het evenwicht tussen twee extremen: een van overdaad, de andere van tekort. Moed is bijvoorbeeld het midden tussen lafheid (tekort) en roekeloosheid (overdaad). Vrijgevigheid ligt tussen hebzucht (tekort) en verkwisting (overdaad). Geduld ligt tussen woede (overdaad) en passiviteit (tekort). Deugdzaam zijn vereist daarom onderscheidingsvermogen – het vermogen om in elke concrete situatie precies het juiste evenwichtspunt te vinden. Aristoteles noemde dit phronesis – praktische wijsheid, voorzichtigheid. Het is intelligentie toegepast op het morele leven. Zonder phronesis kunnen deugden blind worden; met phronesis worden ze precies en passend bij elke omstandigheid. De stoïcijnse traditie voegde daar op haar beurt een belangrijke nadruk aan toe: deugd is het enige ware goed, en ondeugd het enige kwaad. Externe omstandigheden – rijkdom, armoede, gezondheid, ziekte, roem, anonimiteit – zijn "onverschillig". We worden er niet beter of slechter van door ze wel of niet te hebben. Wat telt, is hoe we ermee omgaan, hoe we reageren op de gebeurtenissen die het leven ons voorschotelt. Voor de stoïcijnen is een deugdzaam leven er een dat in overeenstemming met de natuur wordt geleefd – de natuur van de kosmos en de rationele aard van de mens. Het betekent sereen accepteren wat we niet kunnen beheersen en uitmuntend handelen in wat van ons afhangt: onze oordelen, keuzes en daden.